محمد بن زکریای رازی

0
54

محمد بن زکریای رازی

دکتر فریبا قربانی

دستیار تخصصی طب سنتی ایران 

دانشگاه علوم پزشکی تهران


 

محمدبن زکریای رازی در سال 251 قمری / 865 میلادی در ری متولد شده و در حدود 313 قمری / 925 میلادی در همان شهر فوت كرده است

به‌گفته ابوریحان بیرونی، رازی در سال 251 قمری / 865 میلادی در ری متولد شده و در حدود 313 قمری / 925 میلادی در همان شهر فوت كرده است اما باتوجه به تالیف كتاب «برءالساعه» در سال 312 یا 313 هجری قمری، بیشتر به‌نظر می‌رسد كه وفات رازی، درسال 320 هجری قمری (932 میلادی) رخ داده باشد.

متاسفانه از احوال این دانشمند عالی مقام بیش از چند صفحه در کتب مورخین وجود ندارد. همچنین، مورخان و سایر دانشمندان ازجمله ابن الندیم (صاحب کتاب الفهرست)، ابن ابی اصیبعه (صاحب عیون الانباء فی طبقات الاطباء) و ابوریحان بیرونی (فیلسوف، منجم و ریاضیدان معروف قرن چهارم هجری قمری) تعداد کتب و رسائل رازی را بیش از 150 مورد ذکر می کنند اما نسخ بسیاری از آنها در جهان موجود نیست که علت آن نبودن صنعت چاپ در زمان وی و حوادث و رویدادهای ایام است که موجب ازبین رفتن آنها شده است. چنین وضعیتی درباره زندگی نامه و تحصیلات رازی نیز صادق است. 

درباره دوران كودكی و جوانی رازی اطلاع دقیقی دردست نیست و اینكه آموختن چه علمی را در ابتدا و در چه سنی آغاز كرده مشخص نمی‌باشد. اما معروف است كه در جوانی گاهی شعر می‌گفته و عود می‌نواخته است و به‌دنبال تحصیل و كسب معلومات زمان خود ازجمله كیمیاگری و شیمی رفته است.

بیشتر مورخان را عقیده بر این است كه رازی در سنین بالا آموختن طب را آغاز كرده است. اما این امر چندان صحیح به‌نظر نمی‌رسد زیرا دانشمندی با این هوش و قریحه نمی‌تواند تا آن زمان به علوم عصر خویش بی‌توجه بوده باشد.

براساس داستانی از مورخان ، رازی برای درمان بیماری چشمی ناشی از كیمیاگری به چشم‌پزشك مراجعه می‌كند و پزشك معالج از او پانصد دینار طلب می‌كند. در همین زمان رازی درمی‌یابد كه طب، همان كیمیای حقیقی است.

نام اساتید رازی نیز همانند شرح حالش به درستی بیان نشده است. برای مثال تعدادی از مورخان، «علی‌بن‌ربّن طبری» را استاد رازی در طب می‌دانند ولی باتوجه به سال ولادت رازی و سال فوت طبری (247 ق) احتمالاً وی شاگرد باواسطه علی‌بن‌ربّن بوده است. همچنین به‌نظر می‌رسد استاد رازی در فلسفه «ابوزید احمدبن‌سهل بلخی» (متوفی در 322 ق) باشد.

با توجه به قرائن و شواهد به نظر می رسد که رازی در نیمه دوم قرن نهم هجری، ریاست بیمارستان معتضدی بغداد را برعهده گرفته و رسالاتی را به نام وزرای معتضد نگاشته است. همچنین در دوران مكتفی فرزند معتضد در ری بوده و پس از ورود به ری با امیر منصوربن‌اسحاق رابطه‌ای نیكو داشته و به سمت ریاست بیمارستان ری منسوب شده و كتاب منصوری را برای امیر منصور نگاشته است. 

رازی در چند سال آخر عمر از نعمت بینایی محروم شد که علت آن را نزول الماء یا آب مروارید ذکر کرده اند.

مؤلفات و مصنفات رازی

رازی تألیفات فراوانی دارد. «دكتر محمود نجم‌آبادی» (طبیب و رازی‌شناس بزرگ ایرانی، متولد 1282 و متوفی به سال 1379) كتب و رسائل رازی را در علوم مختلف نزدیك به 273 عدد می‌داند. او در کتاب خود با نام «مؤلفات و مصنفات رازی»، تالیفات رازی را در نه بخش جداگانه و به صورت مفصل شرح داده و دسته بندی می کند.

1- الحاوی. مهمترین كتاب وی «الحاوی» است كه یك دوره كامل طب تا دوران رازی می‌باشد و رازی در آن عقاید و آراء اطباء سلف و نظرات خود را آورده و درباره آنها اظهارنظر كرده است.

برای این كتاب 18 تا 70 مجلّد ذكر شده و از آن نسخه‌های متعددی در كتابخانه‌های سراسر جهان وجود دارد كه معمولاً جزء یا اجزایی از آن است. متاسفانه این نسخ، مرتب و منظم نیستند و نسخه اصیل‌ و صحیح آن مشخص نیست.

مورخین اروپایی عقیده دارند که کتاب الحاوی بزرگترین دائره المعارف طبی زبان عرب است که رازی برای تالیف آن سالیان دراز زحمت کشیده و به گفته خودش برای نوشتن الحاوی 15 سال شبانه روز کار و مطالعه کرده و نتیجه تجارب خود را در آن ثبت نموده است.

رازی تجربه را درطب بسیار معتبر می‌دانسته و همانند بیمارستان‌های امروزی، در مطب و بیمارستان از وضعیت روزانه بیماران اطلاعاتی را جمع‌آوری و یادداشت می‌كرده است و روش تدریسش همانند پزشكی امروز است. درمان‌های او مبتنی بر سادگی و مداوا با ادویه مفرده بوده است و او عقیده داشت كه تنها در صورت نیاز مبرم باید از دوای مركب استفاده شود.

2- المنصوری. همانطوركه قبلاً گفته شد، رازی كتاب «المنصوری» رادر ده مقاله برای «منصوربن‌اسماعیل» تألیف كرده است. نامهای دیگر این كتاب عبارتند از: منصوری‌فی‌الطب، طب منصوری ،كناش منصوری.

برخی از مورخان اروپایی، دو كتاب حاوی و منصوری را بزرگترین كتب آموزشی طب قدیم می‌دانند و بر سایر كتب ترجیح می‌دهند.

3- المرشد. که اقتباسی از كتاب «ابقراط» یونانی و نامهای دیگر آن كتاب‌الفصول یا الفصول‌فی‌الطب است.

4- طب الملوکی. یا كتاب الخواص که حاوی یك دوره بیماری‌شناسی است.

5- من لایحضره الطبیب. این کتاب برای عموم مردم در زمان عدم دسترسی به طبیب نگاشته شده و نام دیگر آن «طب الفقراء» است.

6- منافع الاغذیه و مضارها. در امر تغذیه و مشتمل بر 19 فصل و حاوی مطالبی ارزشمند درباره نان‌ها و آب‌ها، شراب‌ها و گوشت‌ها، اغذیه و ترشی‌ها و غیره و فواید و ضرر و موارد استعمال آنها در سلامتی و بیماری است.

7- الجدری و الحصبه. در این کتاب برای اولین بار و با دقت فراوان بین آبله و سرخك افتراق داده شده است.

1- الحصاه فی الکلی و المثانه. در این کتاب علل و اسباب، علائم، آثار و دوره بیماری و معالجه سنگ کلیه و مثانه ذکر شده است. رازی برای درمان سنگ‌های کلیه و مثانه از داروهای شكننده سنگ و مدرّ استفاده کرده ولی اگر بیماری با طرق طبی معالجه نمی‌شده به عمل جراحی می‌پرداخته است.

2- رساله شمَیه. این رساله هرچند از نظر حجم، کوچک است ولی از لحاظ معنی و مقام بسیار ارجمند است و به حساسیت در فصل بهار می‌پردازد. این رساله که درباره زکام (آلرژی فصلی) نوشته شده می‌تواند اولین کتاب ایمنی‌شناسی جهان درنظرگرفته شود.

8- اسرار و سرّ الاسرار. از مهمترین و مشهورترین كتاب‌های کیمیایی رازی هستند.

او برخلاف علمای قبل از خود، كتاب‌های كیمیایی را به سبكی ساده و روشن و با نام‌های معین و مشخص به‌منظور تدریس و آموزش علم كیمیا نوشته و مطالب را به‌صورت مفید و مبتكرانه ، تقسیم‌بندی كرده است.

حکیم رازی در كتاب «فی سیرته» كه حاوی شرح زندگی اوست، نام كتاب‌های كیمیایی خویش را ذكر كرده و ترتیب و ردیف خواندن و آموختن آنها را هم به طالبین علم كیمیا، یاد داده است.

9- الطب الروحانی. درباره طب روح در روان‌پزشكی و روان‌شناسی و نشان‌دهنده عقیده رازی به تأثیر مسائل روحی و روانی بر درمان بیماران است.

رازی از تفکرات فلسفی رایج عصر خود پیروی نمی‌کرد و عقاید خاص خود را داشت. در نتیجه مورد بدگویی اهل فلسفه هم‌عصر و پس از خود (ازجمله ناصرخسرو) قرار گرفت. او اطلاعاتی را که از پیشینیان به‌دست می‌آورد مورد مشاهده و تجربه قرار می‌داد و سپس نظر و قضاوت خود را بیان می‌داشت. او در زمینه طبیعیات کتب متعددی نگاشته که برخی از آنها عبارتند از الرد علی المسمعی، الهیولی، فی الخلأ والملأ، کتاب اللذه، کیفیه النمو، الشکوک علی جالینوس و ….

ازجمله كتب و رسائل دیگر رازی می‌توان به این موارد اشاره كرد: کتاب التقسیم و التشجیر، اقرابادین،‌ فی‌القولنج،‌ فی النقرس و اوجاع المفاصل،‌ کتاب مایقدم من الفواکه و الاغذیه و مایؤخر،‌ کتاب الابنه و علاجها، الادویه الموجوده لکل مکان، فی هیئه القلب، فی ادویه العین، فی محنه الطبیب، فی‌العمل بالحدید و الجبر، صفات البیمارستان و ….

رازی، شیمی و داروسازی

رازی در كتاب بزرگ خود «الحاوی»، به درمان‌های دارویی بسیاری می‌پردازد و نسخه‌ داروهای تركیبی، انواع داروهای داخلی و خارجی (قطره، شیاف، قرص، شربت)، دوز داروها، سم‌شناسی و آ‍زمون‌های دارویی را شرح می‌دهد.

در كتاب «من لایحضره الطبیب» به داروهایی اشاره شده كه به‌راحتی در همه‌جا یافت می‌شود و هر فرد بالغ و آگاهی می‌تواند به راحتی از درمانهای ساده آن برای سردرد، سرفه، مالیخولیا، بیماری‌های گوش و چشم و معده استفاده کند.

همچنین در كتاب «برءالساعه»، به درمان‌های فوری برای معالجه بیماری‌ها اشاره شده تا بیمار برای هر امر ساده‌ای نیاز به مراجعه به پزشك نداشته باشد.

در كتاب «منافع‌الاغذیه» نیز به ضررهای مصرف مكرر الكل اشاره شده كه منجر به الكلسیم و بیماری‌های ناشی از آن می‌شود.

درزمینه داروسازی و شیمی، كشف الكل و جوهرگوگرد را به زکریای رازی نسبت می‌دهند. زمانی كه رازی درصدد یافتن حجرالفلاسفه و اكسیر اعظم بود توانست تعداد زیادی ماده شیمیایی كشف كند.

او برای تعیین اثر داروها بر انسان بسیاری از داروها را شخصاً روی حیوانات به‌كار می‌برده است. همچنین در بیماری‌های پوست و عفونت‌های انگلی از جیوه به‌شكل مرهم استفاده می‌كرده و از پادزهر (یا تریاق) نیز برای درمان بیماری‌ها بهره گرفته است.

او به صنعت كیمیا و صحت آن اعتقاد داشته و آن را با دلایل عقلی و منطقی و تجربی در كتب خود به‌اثبات رسانده و چند کتاب و رساله در ردّ منكرین آن نوشته است.

در قرن نهم میلادی (هم‌زمان با رازی) داروسازی در بغداد به‌شكل مستقلی انجام می‌شد و داروخانه‌های متعددی در بغداد وسایر شهرهای مسلمان‌نشین به‌كار مشغول بودند. در بیمارستان‌ها نیز امکان آن وجود داشت که پزشکان داروهای جدید را مورد آزمایش قرار دهند و نتایج آزمایشات را در دفتری مخصوص شرح دهند. همچنین بازرسان دولتی (با نام محتسب) به‌صورت دوره‌ای بر كار داروخانه‌ها نظارت می‌كردند و میزان و كیفیت داروها را مورد بررسی قرار می‌دادند. در واقع در آن دوره، داروسازی حرفه‌ای در كشورهای اسلامی، 4 قرن از اروپا پیش افتاده بود.

منابع:

1- نجم‌آبادی، دکتر محمود؛ مؤلفات و مصنفات ابوبکرمحمدبن زکریای رازی، ‌انتشارات دانشگاه تهران

2- نجم‌آبادی، دکتر محمود؛ تاریخ طب در ایران پس از اسلام، ‌انتشارات دانشگاه تهران

3- رازی، محمدزکریا؛ المدخل‌التعلیمی، ترجمه دکتر مهندس حسنعلی شیبانی، ‌انتشارات دانشگاه تهران

4- تاجبخش، دکتر حسن؛‌ تاریخ دامپزشکی و پزشکی ایران، جلد دوم، دوران اسلامی، انتشارات دانشگاه تهران

5- رکن‌الحکما، فیلسوف‌الدوله عبدالحسین‌بن محمدحسن طبیب تبریزی؛ مطرح‌الانظار فی تراجم اطباء الاعصار و فلاسفه الامصار، تاریخ تألیف نسخه مادر 1324 هجری قمری

6- معطر، فریبرز؛ معطر، هادی؛ ابتکارات و نوآوری‌های رازی در شیمی؛ فصل‌نامه طب سنتی اسلام و ایران، سال اول، شماره اول، بهار 1389

7- جوادی، سیدمهدی؛ جایگاه داروسازی و زکریای رازی در تمدن اسلامی، مجله الکترونیکی ویستا

8- Kaf Al-Ghazal, Dr. Sharif; The valuable contributions of al-razi (Rhazes) in the history of pharmacy, April, 2007

 

منبع:  انجمن علمی طب سنتی ایران

 


دیدگاه شما چیست؟

لطفا دیدگاه خود را وارد کنید!
لطفا نام خود را در اینجا وارد کنید

شانزده − 12 =